Thế nào là đồng tác giả?

Vụ tai tiếng về "đạo văn" mới đây làm nảy sinh ra một câu hỏi mà theo tôi lẽ ra phải được đặt ra từ lâu, ngay từ khi VN bắt đầu thực hiện đào tạo sau đại học trong nước, đó là: thế nào là đồng tác giả?

Câu hỏi này cần được đặt ra là vì trong vụ việc vừa được báo chí đề cập đến gần đây, mặc dù bài báo ghi đến 4 tác giả (đồng nghĩa với việc: cả 4 người cùng hưởng danh tiếng và có thể cả những quyền lợi khác nữa), nhưng đến lúc bài báo bị kết án là có đạo văn thì các tác giả khác lại nói rằng thực ra chỉ có một tác giả chính, còn những người khác không tham gia gì (tức sẽ không chịu trách nhiệm về việc đạo văn!)

Bỏ qua việc xét đoán về động cơ và đạo đức của tất cả các tác giả có tên trên bài báo nói trên, tôi cho rằng nhân dịp này cần làm rõ khái niệm "đồng tác giả" để tránh những việc đáng tiếc về sau. Vì bản thân tôi cũng có dính dáng đến một vụ tranh cãi khá nặng nề dẫn đến việc chấm dứt quan hệ với một đồng nghiệp sau khi đã làm việc với nhau trên một đề tài khoa học. Việc xảy ra chỉ mới gần đây thôi, mới hơn một năm.

Điều đáng tiếc đó xảy ra là do giữa tôi và người đồng nghiệp đó không thống nhất quan điểm về thế nào là đồng tác giả, tôi thì áp dụng hiểu biết và cách ứng xử khá khắt khe mà tôi học được từ nước ngoài, còn người đồng nghiệp của tôi thì học trong nước, rất quen với "văn hóa đạo văn" (tôi dùng từ này để mô tả một sự việc khách quan chứ không có ý mỉa mai hoặc phê phán gì ở đây) thì có quan điểm rất "thoáng" về thế nào là quyền tác giả và đồng tác giả, và cảm thấy một khi ý tưởng của ai đó đã được nói ra thì nó đã trở thành của chung mà ai cũng có thể sử dụng thoải mái không cần xin phép cũng chẳng cần chú dẫn.

(Nếu tôi hiểu đúng thì thậm chí hình như người đồng nghiệp của tôi còn có quan điểm rằng ai tận dụng được cái ý tưởng được xem là của chung ấy mà đem viết ra được thành bài để công bố - mà ngay cả câu chữ cũng có thể cóp nhặt của người khác - thì đấy là điều rất đáng tự hào, vì như thế là tài giỏi, thông minh, và nếu ai đả phá điều này thì chắc là tại ... ganh tỵ với tài năng của người khác mà thôi?)

Tất nhiên, do tôi và đồng nghiệp của tôi chỉ là 2 cá nhân, nếu mỗi người có một quan điểm khác nhau thì chẳng ai có thể áp đặt quan điểm của mình lên người khác nên chỉ có thể chấm dứt quan hệ hợp tác. Nhưng nay, với vụ việc đáng buồn vừa xảy ra, thì rõ ràng là cần có những quy định rõ ràng về khái niệm "đồng tác giả".

Để trả lời câu hỏi mà tôi đặt ra trong cái tựa của entry này, tôi đã tìm trên mạng, và tìm được một bài viết rất đầy đủ, rõ ràng mà mọi người cần đọc. Bài viết có tựa là "What is authorship, and what should it be? A survey of prominent guidelines for determining authorship in scientific publications", đăng trên tạp chí mạng Practical Assessment, Research and Evaluation, ở đây.

Ai làm công tác quản lý khoa học công nghệ nên chịu khó đọc hết cả bài, rất nhiều thông tin, và điều đáng nói là bài báo đã bỏ công tổng hợp hết những hướng dẫn về "đồng tác giả" từ các tạp chí và hiệp hội lớn của các lãnh vực khác nhau. Còn dưới đây tôi chỉ đưa ra một định nghĩa về "co-authorship" mà tôi thấy là khá trùng với những gì tôi biết qua kinh nghiệm thời tôi đi học nước ngoài (cũng hơn 15 năm nay rồi). Định nghĩa này cũng rút từ bài báo trên, ở trang 5, định nghĩa của Hiệp hội xã hội học Anh Quốc. Xin đọc dưới đây:

Everyone who is listed as an author should have made a substantial direct academic contribution to at least two of the four main components of a typical scientific project or paper; a) conception or design, b) data collection and processing, c) analysis and interpretation of the data, and d) writing substantial sections of the paper. Authorship should be reserved for those, and only those, who have made significant intellectual contribution to the research.

Còn đây là phần dịch của tôi:
Những người được liệt kê là tác giả phải có những đóng góp đáng kể và trực tiếp về mặt học thuật trên ít nhất hai trong bốn khía cạnh chính yếu của một đề tài hoặc bài báo khoa học tiêu biểu như sau: a) hình thành ý tưởng hoặc thiết kế; b) thu thập dữ liệu và xử lý; c) phân tích và diễn giải số liệu; và d) chắp bút những phần đáng kể trong bài viết. Quyền tác giả phải được dành riêng cho những người, và chỉ những người đó mà thôi, có đóng góp tri thức đáng kể vào công trình nghiên cứu.

Kèm theo định nghĩa này, có thêm phần diễn giải về quyền được tính công là tác giả (authorship credit), mà theo tôi là rất đáng được các nhà khoa học cũng như các nhà quản lý chú trọng, vì Việt Nam dường như đang làm rất khác với thế giới:

Participation solely in the acquisition of funding or general supervision of the research group is not sufficient for authorship. Honorary authorship is not acceptable.

Và đây là bản dịch (cũng của tôi):
Sự tham gia vào đề tài chỉ thông qua việc xin tài trợ hoặc giám sát tiến trình công việc của nhóm nghiên cứu thì không đủ để được tính là tác giả. Không chấp nhận tác giả danh dự.

Theo kinh nghiệm của tôi, thì hiện nay có rất nhiều vị làm quản lý nhưng vẫn tham gia các đề tài khoa học theo cách chỉ đứng tên cho có (đề tài dễ được duyệt), hoặc chỉ nhắc nhở, giám sát nhóm nghiên cứu nhưng không thực sự làm bất cứ điều gì. Tóm lại là vi phạm hoàn toàn phần diễn giải mà tôi đã tô đậm ở trên.

Khái niệm "tác giả danh dự" cũng đáng quan tâm suy nghĩ. Ở đây tôi thấy rõ ràng có vấn đề văn hóa, vì chính tôi cũng đã vô tình vi phạm vào điều này - mặc dù đã rất lâu rồi. Hồi ấy, tôi mới đi học ở nước ngoài về, và làm việc ở một khoa trong một trường đại học. Còn trẻ và ... xung, nên tôi rất hăng hái tham gia các hoạt động khoa học, và có viết bài, làm đề tài ... xôm tụ lắm. Có thể nói chính tôi là người khuấy động phong trào khoa học ở khoa lúc ấy.

Nhưng làm một mình tất nhiên là không được, mà cũng buồn, nên tôi rủ rê một số đồng nghiệp khác cùng làm. Có một vài đồng nghiệp lớn tuổi không quen với việc nghiên cứu (trước đó không thấy yêu cầu bắt buộc về nghiên cứu), thấy bọn tôi làm thì ... ngượng ngượng, tránh tránh, buồn buồn. Thế là tôi bèn “hào phóng” cho luôn tên một vài người vào trong nhóm tác giả, cho dù họ có đóng góp được gì hay không. Của đáng tội, những người ấy cũng cố gắng đóng góp theo cách của mình, như đánh máy, tìm tài liệu (hồi đó còn rất khó kiếm, phải nhờ người đi học nước ngoài photo dần và đem về). Chứ không đến nỗi không làm gì. Tóm lại là động cơ hai bên cùng trong sáng, vả lại nó cũng chỉ là những đề tài nho nhỏ cấp khoa mà thôi. Nhưng xét theo định nghĩa ở trên thì rõ ràng là vi phạm, dù có thể liệt vào loại “không cố ý”.

Đấy, nói ra để biết là chúng ta cần phải thay đổi nhiều lắm, để thoát ra khỏi “văn hóa đạo văn” hiện nay, mà hội nhập với thế giới chứ! Không lẽ cứ chấp nhận người ta bảo mình là có văn hóa đạo văn, thậm chí “văn hóa gian lận” (cheating culture), mãi như thế này hay sao? Ai không tin, cứ vào google mà search mấy từ culture of plagiarism hoặc cheating culture và asia, thì sẽ tha hồ mà đọc, các bạn ạ!

Quyền sở hữu trí tuệ của dịch giả

Hôm nay là ngày 31/7/2010, tức là ngày cuối cùng của tháng 7. Một tháng sóng gió đối với tôi, với rất nhiều sự kiện, mà tất cả đều liên quan đến đạo văn cùng liêm chính học thuật của giới trí thức và quan chức VN. Tôi nghĩ, nếu tôi được chọn một ngày, chẳng hạn ngày quốc tế chống đạo văn, thì có lẽ tôi sẽ chọn một ngày trong tháng 7. Có lẽ chúng ta hãy chọn ngay ngày hôm nay, ngày 31/7, làm ngày quốc tế chống đạo văn nhé! :-)

Vì vụ "đạo văn" gần đây nhất mà tôi có liên quan (à, liên quan với tư cách "người bị hại", chứ không phải liên quan theo nghĩa liên đới chịu trách nhiệm (!) về hành vi đạo văn của người khác đâu ạ) hơi phức tạp một chút, đó là tranh cãi trên một bản dịch mà tôi đã dịch cách đây gần một năm và công bố trên trang web của TT của mình, nay lại thấy xuất hiện công khai - chà, rất công khai là khác! - ở một nơi khác, dưới tên người khác là dịch giả, nên tôi bỗng tò mò muốn tìm hiểu sâu thêm về quyền sở hữu trí tuệ của dịch giả là như thế nào.

Và vừa tìm thấy một ít thông tin trên mạng, nên đưa lên đây để lưu cho mình và chia sẻ với mọi người. Mọi người đọc và trao đổi cho vấn đề rõ ra thêm nhé!
---
Những thông tin dưới đây được tôi tóm tắt và diễn giải từ những thông tin trên trang web của CEATL, là từ viết tắt của cụm từ tiếng Pháp với nghĩa là Liên hiệp hội các dịch giả văn học của Ủy ban Châu Âu, tiếng Anh là European Council of Literary Translators' Associations. Có thể tìm thấy nội dung gốc bằng tiếng Anh ở đây.

Dưới đây là những thông tin đáng chú ý.

Công ước Berne nói gì?

Article 2 of the Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works, signed by 164 contracting parties including all European countries, stipulates: ‘Translations, adaptations, arrangements of music and other alterations of a literary or artistic work shall be protected as original works without prejudice to the copyright in the original work.’ The same Article 2 defines the scope of the Convention: ‘The expression “literary and artistic works” shall include every production in the literary, scientific and artistic domain, whatever may be the mode or form of its expression.’ In practice this means that not just translations of ‘high literature’ enjoy copyright protection, but all translations that bear the stamp of their author, including works of nonfiction.

Điều 2 của Công ước Berne về Bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật, có chữ ký của 164 bên tham gia, bao gồm tất cả các nước châu Âu, quy định: 'dịch, chuyển thể, hòa âm phối khí các tác phẩm âm nhạc và tạo ra những thay đổi khác lên các tác phẩm văn học hay nghệ thuật được bảo hộ như tác phẩm gốc và không ảnh hưởng đến quyền tác giả của tác phẩm gốc'. Cũng Điều 2 này xác định phạm vi của Công ước: 'Khái niệm "tác phẩm văn học và nghệ thuật" bao gồm mọi tác phẩm được tạo ra trong lĩnh vực văn học, khoa học và nghệ thuật, dưới bất cứ hình thức nào hoặc phương thức diễn đạt nào'. Trên thực tế, điều này có nghĩa là không chỉ bản dịch của các tác phẩm 'văn chương bác học' được bảo vệ bản quyền, mà tất cả các bản dịch có mang dấu ấn của 'tác giả' [ở đây xin hiểu là dịch giả] của chúng, kể cả [bản dịch] của các tác phẩm phi hư cấu.

Nhận xét của tôi: như vậy, bản dịch của một tác phẩm - nói theo ngôn ngữ của luật sở hữu trí tuệ là một tác phẩm phái sinh, hình như thế - tự nó cũng là một loại tác phẩm được bảo hộ, bất kể bản gốc có còn quyền tác giả hay không (ví dụ, bản gốc đã hết hạn bản quyền). Nói cách khác, bản dịch là một loại tác phẩm được bảo hộ, mà ai ăn cắp thì chắc chắn sẽ là vi phạm luật bản quyền.

Trích dẫn từ bản dịch thì sao?

In the European copyright system (which differs considerably from the American one) the limited right to quote brief passages from a published work is defined as an exception to the author’s and/or publisher’s exclusive right of diffusion. The way this exception is defined varies from country to country, but the main principle is laid down in EU Directive 2001/29/EC of 22 May 2001, which stipulates that ‘quotations for purposes such as criticism or review’ are permitted, provided ‘that, unless this turns out to be impossible, the source, including the author’s name, is indicated, and that their use is in accordance with fair practice, and to the extent required by the specific purpose’. In the case of translations, this means that both the original author and the translator must be named. The reproduction of larger fragments without permission of the rightful claimants is forbidden.

Trong hệ thống tác quyền châu Âu (khác một cách đáng kể đối hệ thống tác quyền Mỹ), quyền có giới hạn trong việc trích các đoạn ngắn từ một tác phẩm đã xuất bản được định nghĩa là một ngoại lệ đối với độc quyền của tác giả và/ hoặc nhà xuất bản trong việc phổ biến tác phẩm. Ngoại lệ này được định nghĩa khác nhau ở từng quốc gia, nhưng nguyên tắc chính đã được nêu trong Chỉ thị 2001/29/EC của EU ngày 22 tháng năm 2001, trong đó quy định rằng "các trích dẫn sử dụng vào các mục đích như phê bình hay nhận xét" được cho phép, miễn là "trừ khi điều này không thể thực hiện được, phải thực hiện việc dẫn nguồn, bao gồm việc chỉ định tên của tác giả, và việc sử dụng đoạn trích là phù hợp với cách hành xử công bằng, và đúng theo yêu cầu của mục đích cụ thể". Trong trường hợp sử dụng bản dịch, điều này có nghĩa rằng cả tác giả gốc và người dịch phải được nêu tên. Việc sử dụng các đoạn trích lớn hơn [mục đích của việc trích đoạn]mà không có phép của người có tác quyền đều bị cấm.

Nhận xét của tôi: Việt Nam đã tham gia Công ước Berne từ năm 2004 (xem danh sách ở đây), và tham gia WTO từ năm 2007 (xem danh sách ở đây), và điều đó có nghĩa là những cam kết của ta đối với cộng đồng quốc tế sẽ phải được thực hiện khi có tranh tụng. Tuy thế, hình như hiểu biết của cộng đồng dân chúng VN, chưa nói đến những người dân nghèo, ít học, mà ngay cả những người có học, và cả các trường đại học nữa, dường như cũng chưa quan tâm nhiều đến việc cung cấp thông tin cho cộng đồng về những cam kết của VN đối với thế giới. Và một điều tôi thực sự lo ngại là nạn vi phạm quyền tác giả ở VN xảy ra quá thường xuyên, nhiều hơn cơm bữa, và đang được xem là việc bình thường.

Thậm chí, một người bị hại (như tôi gần đây, chẳng hạn) mà có phản ứng đối với người gây hại (tức lấy tài sản của người khác), nếu có phản ứng gì, có khi còn bị cộng đồng ... tẩy chay vì ... ích kỷ, không chia sẻ, không khoan dung, gì gì đấy. Tôi nghĩ, đó chẳng qua cũng là ảnh hưởng của văn hóa "duy tình" của người Việt, và cái nhìn ngắn hạn, không thấy hết những ảnh hưởng xấu của việc cứ chấp nhận những cái sai nho nhỏ ở xung quanh mình mà không chịu sửa.

Thôi thì không nói chuyện ăn cắp tài sản trí tuệ trong nước. Anh em cùng một nhà, gà cùng một mẹ, lọt sàng xuống nia, đi đâu mà mất, thôi cứ để cho người khác lấy của mình cũng được (!). Nhưng nên nhớ rằng hiện nay ta không chỉ sống riêng một mình, mà sống với cộng đồng thế giới. Cứ lấy của nhau đi, rồi quen thói, lấy của nước ngoài thoải mái - chắc nó cũng chẳng biết, nên cũng qua thôi mà - đến khi bị bắt, bị kiện tụng, thì lúc ấy mới trắng mắt ra! Mà chẳng phải chỉ người bị bắt quả tang đạo văn phải chịu trả giá đâu, cả nước phải trả giá chứ, cái giá của nó là bị mang tiếng một quốc gia của những tên ăn trộm (a country of thieves!). Tôi đã nghe thấy ai đó nói như thế về TQ rồi thì phải. Sắp tới VN chăng?

Vài dòng lẩn thẩn, viết vào một ngày mà tôi tự chọn cho mình là ngày thế giới chống đạo văn!