Về những câu hỏi "TẠI SAO" của GS Văn Như Cương

Bài viết này tôi viết cách đây 2 hôm, sau khi đọc bài viết với tựa "Thi xong rồi lại phải hỏi TẠI SAO" của GS Văn Như Cương đăng trên mạng, ở đây.

Viết một mạch, rồi gửi đi luôn cho TS, vì quả thật tôi cảm thấy có quá nhiều điều muốn nói. Số là tôi đã được nhà nước (cụ thể là Trường ĐH Tổng hợp, nay đã là một phần của ĐHQG-HCM) cử đi học tại Úc đúng chuyên ngành đo lường-đánh giá giáo dục vào những năm 1994-1997; lúc ấy Bộ Giáo dục đã bắt đầu nói về cải cách thi cử (ấy là nói về 2 kỳ thi quan trọng nhất là thi TN THPT và tuyển sinh đại học). Tôi hăm hở đi học xong, nghĩ rằng lúc về mình sẽ có cơ hội tham gia vào những chuyện thi cử ấy, và có thể đóng góp những hiểu biết của mình.

Thế rồi thì mọi việc đã diễn ra như mọi người đã biết, và cho đến nay, sau khi tôi đi học về gần 15 năm rồi, thì việc cải cách đó vẫn tiếp tục diễn ra, mà mãi vẫn chưa có giải pháp nào tạm gọi là ổn được cả. Cải cách mãi, nhưng hình như càng cải cách càng có vấn đề? Vì thế, khi đọc bài của GS VNC tôi mới viết ngay một mạch bài viết đó, là như thế.

Hôm nay thì tình cờ thấy bài viết đó đã được đăng trên TS, có biên tập lại chút ít rồi, nên tôi đưa link về đây để lưu. Bài viết tôi thấy còn hơi lủng củng, vì viết trong tâm trạng có quá nhiều điều muốn nói, mà lại ít thời gian mà. Các bạn góp ý nhé. Bài đăng trên TS có thể đọc ở đây. Còn bài dăng dưới đây là bài gốc mà tôi viết. Đúng là có qua biên tập thì cũng gọn gàng đi được một chút, và có lẽ bớt ... nhạy cảm đi. Bài của tôi thì rườm rà hơn, và có đôi chút ... đụng chạm, nhưng mà thôi thì cứ đăng lên đây cho mọi người góp ý vậy!

Enjoy, các bạn nhé!
---------------------------
Về những câu hỏi “Tại sao?” của GS Văn Như Cương, và chuyện thi cử ở Việt Nam

Trước hết, xin giải thích: những câu hỏi “Tại sao” của GS Văn Như Cương đang được đề cập ở đây là rút ra từ bài viết có tựa đề “Thi xong rồi lại phải hỏi TẠI SAO?” Bài ấy đã đăng trên trang mạng Bee.net.vn ngày 4/6/2011 vừa qua , ngay khi kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2011 vừa kết thúc.

GS Cương tin rằng cũng như mọi năm, kỳ thi năm nay hẳn sẽ lại được Bộ Giáo dục đánh giá là nghiêm túc, bảo mật, bám sát chương trình, vv, tóm lại là thành công tốt đẹp. Nhưng với cái nhìn của một người quan sát từ bên ngoài như GS Cương, kỳ thi ấy có quá nhiều điều “khó hiểu”. Cụ thể, ông nêu làm ví dụ một loạt 6 câu hỏi như sau:

1. Tại sao các bậc phụ huynh phải đóng tiền để hỗ trợ kỳ thi ?
2. Tại sao nhiều thầy cô giáo không muốn xem thi và chấm thi?
3. Tại sao so với năm 2009, số thanh tra ủy quyền của Bộ năm nay lại giảm đi 15 lần (600 người so với 9000 người)?
4. Tại sao không thực hiện điều mà Bộ từng tuyên bố: từ năm 2009 mỗi thí sinh có một đề thi trắc nghiệm?
5. Tại sao đề thi lại phải có phần tự chọn cho chương trình chuẩn và chương trình nâng cao? Tại sao riêng môn ngoại ngữ lại không cần?
6. Tại sao phải thi theo cụm trường làm cho một số không ít thí sinh rất vất vả?

Quả là rất nhiều câu hỏi, khiến ta không thể không băn khoăn. Dường như sau rất nhiều cải cách, việc tổ chức những kỳ thi quan trọng của Việt Nam hiện nay vẫn chỉ là một tập hợp ngẫu nhiên các biện pháp được thực hiện mà không rõ lý do. Người trả lời tốt nhất cho những câu hỏi của GS Cương tất nhiên là Bộ Giáo dục, nhưng vì Bộ chưa bao giờ đưa ra câu trả lời rõ ràng và chính thức, nên chúng ta đành phải tự tìm cách trả lời. GS Cương đã đưa ra trong bài viết của mình một số cách lý giải mà tôi thấy đều có lý. Tôi cũng nghĩ thêm ra được vài cách lý giải khác, và có lẽ ai có con em đi học cũng đều có thể đưa ra được một số câu trả lời được, theo kinh nghiệm của riêng mình, với chẳng mấy khó khăn.

Ví dụ, việc đóng góp hỗ trợ kỳ thi của phụ huynh, vốn là chuyện tự nguyện “không ai bắt buộc”. Điều này thì ai có con em đi học ở Việt Nam đều đã quá quen, vì nó chẳng khác gì với nhiều kiểu “tự nguyện” đóng góp nhiều thứ trong suốt 12 năm học tập ở trường phổ thông. Lý do ư? Vì đầu tư cho ngành giáo dục không đến nơi đến chốn, và/hoặc việc quản lý và sử dụng kinh phí trong ngành giáo dục không được minh bạch và hiệu quả. Thầy cô giáo không muốn xem thi và chấm thi ư, có lẽ đó là hậu quả của tình trạng “quyền rơm, vạ đá”. Công việc thì nặng nhọc, trách nhiệm thì cao, bồi dưỡng thì lại rất bèo bọt. Mà cũng có thể họ chẳng mấy tin vào sự công bằng, nghiêm túc của kỳ thi như những đánh giá chính thức từ Bộ, nên cảm thấy những hy sinh của mình là vô nghĩa. Còn việc số thanh tra ủy quyền giảm đi 15 lần, thì có thể là vì sự có mặt của lực lượng thanh tra quá đông đảo vào năm 2009 thực ra cũng chẳng có tác dụng là bao, hoặc do phong trào “nói không với …” nay đã … xẹp rồi, nên không còn cần huy động đông đúc tốn kém như vậy nữa (!).

Một vài câu hỏi của GS Cương thiên về kỹ thuật, đòi hỏi phải hiểu biết về thi cử một chút, nhưng không đến nỗi không thể trả lời. Chẳng hạn, việc Bộ không áp dụng cách tổ chức “mỗi thí sinh một đề thi” như đã tuyên bố cũng chẳng có gì lạ. Ở Việt Nam chẳng phải đây là lần đầu tiên nhà nước có những tuyên bố như đinh đóng cột nhưng sau đó lại không thực hiện, có lẽ là do không thể thực hiện vì lời tuyên bố thiếu tính khả thi. Các thầy cô giáo trong ngành giáo dục đã rất vui mừng biết bao khi nghĩ rằng năm 2010 sẽ sống được bằng lương, nhưng mãi đến giữa năm 2011 thì cuộc sống của thầy cô giáo không những đã không được cải thiện mà còn khó khăn hơn trước rất nhiều do lạm phát phi mã. Riêng việc Bộ đã không áp dụng phương pháp “mỗi thí sinh có một đề thi” có lẽ lại là một điều hay, trước hết là vì trên thế giới có lẽ chẳng ai làm như thế cả, hơn nữa nếu thực hiện ở Việt Nam trong điều kiện ra đề thi và in sao đề thi thiếu chuyên nghiệp và cận ngày thi như hiện nay thì việc sai sót dây chuyền và hàng loạt là rất dễ xảy ra.

Hai câu hỏi cuối cùng mặc dù liên quan đến những vấn đề kỹ thuật khác nhau nhưng lại có chung một câu trả lời: Tại sao lại như thế ư, chẳng tại sao hết! Những việc ấy, giống như nhiều việc khác ở Việt Nam, đã được quyết định theo cách … ngẫu nhiên. Chúng không hề dựa trên ý kiến chuyên môn của những người có hiểu biết nhiều nhất về thi cử và khảo thí, mà dựa trên ý kiến của số đông, vốn là những người không hiểu rõ những gì mình đang góp phần ra quyết định – một biểu hiện của “dân chủ” và “làm chủ tập thể” tại Việt Nam?

Tất cả những câu hỏi nêu trên dẫn đến một câu hỏi cuối cùng: Tại sao Bộ lại cứ phải ôm lấy công việc mà các Sở có thể làm? Theo tôi, đây không phải là một câu hỏi, mà là ý kiến góp ý của GS Cương đối với Bộ Giáo dục, đó là: xin Bộ hãy trao bớt các quyền lực và công việc mà mình đang nắm xuống các địa phương, tức các Sở Giáo dục (và các trường đại học, trong trường hợp kỳ thi đại học). Có vẻ như GS Cương cho rằng chỉ cần giao quyền từ trung ương xuống địa phương thì mọi câu hỏi tại sao ở trên sẽ tự động mất đi, và mọi việc sẽ được giải quyết ổn thỏa.

Nhưng tại sao Bộ không giao quyền cho các địa phương hoặc các trường? Tôi tin rằng Bộ Giáo dục cảm thấy mình có những lý do rất đúng đắn để giữ lại quyền tổ chức các kỳ thi quan trọng, bởi một khi giao quyền đi thì sẽ xảy ra tình trạng mỗi nơi làm một cách, thiếu thống nhất, và Bộ sẽ không có điều kiện để kiểm tra, giám sát cho xuể nếu các địa phương cố tình làm sai. Vì vậy, Bộ cần phải nắm lấy các kỳ thi để tạo sự công bằng và giữ vững chất lượng – những mục tiêu quả thật là quan trọng, và vì vậy, việc Bộ vẫn tiếp tục nắm toàn quyền trên các kỳ thi quan trọng xem ra là hoàn toàn chính đáng.

Và ngay lập tức ta lại vấp phải những câu hỏi lớn hơn, là phải chăng sự công bằng có thể được đem lại bằng cách thống nhất tất cả mọi thứ như hiện nay: một kỳ thi chung, một điểm sàn cho mỗi khối thi, một bộ sách giáo khoa, một chương trình khung, một mức lương thống nhất cho các giáo viên, một mức học phí cho một cấp học? Và phải chăng chỉ có Bộ Giáo dục mới có thể kiểm tra, giám sát mọi hoạt động của ngành giáo dục một cách hiệu quả nhất để đem lại chất lượng cho giáo dục Việt Nam? Thực tế của nền giáo dục Việt Nam hiện nay đã cho thấy câu trả lời là không phải thế.

Là một nhà giáo với kinh nghiệm gần 30 năm, đồng thời là một phụ huynh, tôi có một kinh nghiệm quý như thế này: khi ta giải một bài toán theo cách làm mò, thì chẳng bao lâu sẽ bị rơi vào tình trạng vừa trả lời xong một câu hỏi thì ngay lập tức phát sinh một (hoặc nhiều) câu hỏi khác, và cứ thế kéo dài mãi. Mỗi lần như vậy, tôi luôn nói với học sinh, hoặc con cái của tôi: Cần phải trở lại từ đầu, và bắt đầu từ những điều căn bản.

Kinh nghiệm này giờ đây có vẻ cũng đúng áp dụng được với việc cải cách thi cử của Việt Nam. Có lẽ chúng ta cần một lần dứt khoát xác định rõ mục tiêu của cải cách thi cử: cải cách là vì lợi ích của chính người học, và vì lợi ích của toàn xã hội chứ không phải vì thành tích của ngành, hay để bảo vệ quan điểm của một vài người, hay vì những mục tiêu ngầm nào khác, hay, đơn giản là cải cách chỉ là để … cải cách.

Chỉ khi nào chúng ta xác định rõ ràng mục tiêu của cải cách thi cử thì lúc ấy mới có thể bàn chuyện nên làm gì và làm như thế nào. Bằng không, thì e rằng những câu hỏi “tại sao”giống như những câu hỏi của GS Cương sẽ cứ tiếp tục vang lên sau mỗi kỳ thi mà không bao giờ chấm dứt.

Đọc "Cả một nền giáo dục không may" của Hà Văn Thịnh

Tôi vừa đọc bài trên, ở trên Tuần Việt Nam hôm nay. Ở đây.

Hà Văn Thịnh là một cây bút quen thuộc. Anh (chẳng hiểu sao tôi nghĩ anh cũng lớn tuổi rồi, ít ra là bằng tôi? Mặc dù tôi chưa bao giờ gặp mặt!) khá nổi tiếng về những phát biểu gây shock về giáo dục, chắc chắn là shocking hơn những phát biểu của tôi nhiều. Như trong bài nói trên.

Tôi rất chia sẻ với những điều anh HVT nêu trong bài. Rất đáng đọc, và rất đáng suy nghĩ. Nhưng tôi nghĩ, có lẽ không nên dừng ở chỗ chỉ ra những cái chưa được, rồi thở dài, rồi đau khổ. Vì nó chẳng đi đến đâu phải không anh Thịnh, và các bạn?

Chúng ta có nên bình tĩnh phân tích cặn kẽ những nguyên nhân, và đưa ra những giải pháp cho nền giáo dục của chúng ta hay không? Suy cho cùng, nền giáo dục ấy sẽ ảnh hưởng - xấu hoặc tốt - đến từng người trong chúng ta. Con cái chúng ta sẽ hưởng nền giáo dục đó, nhân viên và đồng nghiệp của chúng ta - và cả chúng ta nữa - chịu tác động của nền giáo dục đó. Nếu nó sai, thì môi trường văn hóa xã hội bị ô nhiễm, giống như xả rác vào nơi công cộng.

Nên nếu chúng ta sống trong xã hội ấy, môi trường ấy, và không có cách chi thoát ra được (mỗi người đều phải có một quê hương, một chốn để đi về, không phải ai cũng có thể 'tị nạn giáo dục') thì chúng ta cùng phải chung tay thắp nến, dọn đường, quét rác vv mà thôi.

Phải không anh Thịnh và mọi người nhỉ?

Nói thì dễ, làm mới khó. Nhưng cũng phải quyết tâm làm, rồi sẽ dần dà làm được thôi! Còn nền giáo dục của ta, thì như trong bài của anh HVT, nó đã bộc lộ ra nhiều chỗ sai, và đã rõ lắm rồi!

"Những kẻ quan liêu đang hủy hoại nền giáo dục của con em chúng ta"

Đó là tựa của một bài viết đã đăng trên tờ Telegraph (UK) cách đây hơn một năm, vào tháng 5 năm trước. Tựa tiếng Anh đầy đủ của bài viết này là "The Bureaucrats are ruining our children's education, not teachers".

Tựa của entry này là bản dịch cái tựa tiếng Anh của bài viết, nhưng còn thiếu mấy từ cuối: "chứ không phải là giáo viên". Do quá dài nên tôi đã bỏ bớt. Bài ấy ở đây.

Một bài viết rất hay, mà nếu ai rảnh thì nên dịch toàn bộ ra tiếng Việt. Vì có rất nhiều điều thật đáng suy nghĩ, học hỏi, có liên quan đến nền giáo dục Việt Nam. Đặc biệt là trong tình hình bạo lực học đường ngày càng gia tăng, tỵ nạn giáo dục ngày càng phổ biến, trẻ em chán học, thầy cô giáo chán dạy, nhiệm vụ dạy người của ngành giáo dục ngày càng bị bỏ bê.

Không những thế, thi cử ngày càng nặng nề, gây áp lực và làm hao tổn sức lực, tiền của, và thời gian của toàn xã hội, mà chất lượng giáo dục cũng như chất lượng cuộc sống không hề tăng lên, nếu không nói là ở một số mặt còn đang suy giảm.

Bài viết nói gì? Xin giới thiệu ở đây một vài đoạn quan trọng (bản dịch của tôi, bản gốc xin vào link đã nêu ở trên):

Tôi chẳng nhớ gì về ngày đầu tiên đi học của mình, và giờ đây khi nghĩ lại tôi ngờ rằng việc này là do lúc ấy chẳng ai xem đó là điều quan trọng. Không ai bàn xem phải cho tôi học trường nào. Không phải đợi chờ hồi hộp, không cần lo lắng. Chúng tôi sống trong một ngôi làng nên tôi đi học ở trường làng. [...] Cô giáo đầu tiên của tôi, Bà Kettle với đôi má hồng mũm mĩm, là vợ của vị mục sư trong làng. Tôi vẫn nhớ những câu truyện trong Kinh Thánh mà bà kể cho chúng tôi vào mỗi buổi sáng, nhớ tên của những loài hoa dại mà chúng tôi hái được trong rừng mùa hạ, nhớ những bài thơ mà chúng tôi đã thuộc lòng từ dạo ấy.
[...]

Ngày nay, các bậc phụ huynh lo lắng về việc học của con cái mình từ trước đó rất lâu - phải nói là từ lúc họ còn chưa trở thành cha mẹ nữa. Mà cũng phải thôi. Ngày nay, việc kiếm được một chỗ học [tử tế] cho trẻ con ở trường địa phương ngày càng khó. [...] Nhưng nếu con cái bạn đủ may mắn để tìm được một chỗ học tàm tạm thì lúc ấy mọi sự căng thẳng chỉ mới bắt đầu thôi. Các bậc phụ huynh bắt đầu phải lo lắng xem việc gì sẽ diễn ra trong trường lớp của các em - một việc mà các bậc cha mẹ cảm thấy ngày càng khó đáp ứng. [...]

[...] [Không những thế, phụ huynh còn phải] suy nghĩ xem nên chọn loại trường mới nào, thi các chứng chỉ mới ra sao. Và nếu con cái bạn sắp phải dự kỳ thi A-level [tương đương kỳ thi vào ĐH của VN; chú thích của tôi] thì liệu chúng có nên theo học chương trình Tú tài quốc tế không, vì hình như chính sách liên quan đến kỳ thi A-level sắp thay đổi và có thể chẳng bao lâu sẽ không tổ chức kỳ thi này nữa?

[...]

[Ở thời của tôi,] không những tôi không phải lo lắng về việc chọn trường để học, mà tôi cũng chẳng cần quan tâm đến dư luận về chất lượng giáo dục xuống thấp, như thể đó chỉ là một nền giáo dục đáng vứt đi, hoặc lo lắng rằng kỳ thi mà tôi đang ráo riết chuẩn bị có thể hông còn được tổ chức nữa [do những cải cách trong thi cử]. Chính phủ can thiệp quá sâu vào hệ thống giáo dục – và giáo viên cứ thường xuyên ca cẩm về chất lượng giáo dục - khiến cho học sinh bị tước mất đi một yêu cầu rất quan trọng trong giáo dục, dù giáo dục trong trường lớp hay giáo dục tại nhà, đó là sự bình ổn.

Phần trích dẫn trên đây là từ một bài viết mô tả hiện trạng của nước Anh. Nhưng nếu tôi không giới thiệu, thì hoàn toàn có thể nghĩ đây là một bài viết về nền giáo dục của VN. Vì tình hình ở VN hiện nay rất giống như thế.

Nào là thi vào lớp 1 tăng cường tiếng Anh, nào là thi vào lớp 6, chọn trường công hay trường bán công, thi vào lớp 10, rồi giảm tải chương trình, thay sách giáo khoa, đưa nội dung phòng chống tham nhũng (!) vào nhà trường, cải cách thi cử, thi tốt nghiệp THPT rồi thi đại học, nên hay không kỳ thi 2 trong 1, vân vân và vân vân. Và mùa hè của các em ngày càng ngắn dần đến chỉ còn một tuần, rồi học sinh nữ đánh nhau, quay video clip quăng lên mạng, rồi học trò đánh thầy, thầy đánh học trò, ôi thôi là bát nháo.

Đâu rồi một nền giáo dục bình ổn, nơi học sinh không bị sức ép phải thành thần đồng, phải thi học sinh giỏi, phải tham gia kỳ thi Olympic quốc tế, phải học trường phổ thông năng khiếu, mà chủ yếu tập trung vào việc dạy người để tạo ra những con người mạnh khỏe, hạnh phúc, tự tin, có trách nhiệm với chính bản thân, với gia đình, với cộng đồng và với xã hội?

Phải chăng lại là những câu hỏi không có lời giải đáp?

Tỷ lệ tốt nghiệp THPT 2010 cao, tại sao?

Bài viết này tôi mới viết theo yêu cầu của tòa báo hôm qua để trả lời câu hỏi đã đưa trong tựa của entry này, và đã đăng trên báo Pháp Luật TP HCM hôm nay, ở đây. Dưới đây là bản gốc mà tôi đã viết, có thể có chút khác biệt với bản đã đăng trên báo, do đã được biên tập ít nhiều. Xin đưa lên đây để các bạn cùng đọc và trao đổi, tranh luận.
---
Kết quả kỳ thi tốt nghiệp phổ thông vừa qua đã gây ra sự tranh cãi giữa hai quan điểm, một bên cho rằng tỷ lệ đỗ cao của năm nay là do học sinh học tốt hơn năm trước, còn bên kia cho rằng tỷ lệ này chẳng qua là do năm nay đề thi dễ hơn, và việc tổ chức kỳ cũng lỏng hơn. Vậy, ai đúng ai sai?

Tôi cho rằng nếu chỉ dựa trên những thông tin mà hiện nay dư luận có được thì cuộc tranh cãi này sẽ mãi không có câu trả lời, vì cả hai phía đều có thể đúng (cũng có nghĩa là cả hai phía đều có thể sai!) Bởi, theo lý thuyết về kiểm tra đánh giá giáo dục thì kết quả của một kỳ thi được tạo thành bởi 3 yếu tố như sau (không kể các yếu tố ngẫu nhiên không khống chế được, giả định là như nhau giữa các kỳ thi):

1. Năng lực của thí sinh
2. Độ khó của bài thi hoặc cách cho điểm
3. Các yếu tố liên quan đến việc tổ chức kỳ thi

Vấn đề là với cách sử dụng điểm thô (điểm tuyệt đối) như tại Việt Nam hiện nay thì không thể có căn cứ nào để so sánh năng lực của thí sinh năm này với năm trước cả. Đơn giản là vì thí sinh mỗi năm mỗi khác, đề thi mỗi năm cũng là đề thi mới (không thể dùng lại đề cũ, tất nhiên rồi). Chính vì vậy mà khoa học trắc nghiệm đã phải đưa ra khái niệm điểm chuẩn hóa, hay còn gọi là điểm thống kê/điểm tương đối, để có thể đưa ra những so sánh giữa các năm với nhau.

Đây là một vấn đề khá kỹ thuật, nhưng có thể giải thích theo ngôn ngữ bình dân như sau: Nếu không có căn cứ nào khác ngoài điểm thi để chứng minh là năng lực của thí sinh có khác biệt giữa các năm, thì phải chấp nhận giả định là năng lực của thí sinh giữa các năm không có gì khác biệt.

Nói cách khác, nếu năm trước thí sinh có điểm cao nhất là 8/10, còn năm nay thí sinh có điểm cao nhất là 9/10, thì phải xem 2 điểm số khác nhau đó là tương đương với nhau (8 điểm của năm trước bằng 9 điểm của năm nay). Điều này cũng đồng nghĩa với kết luận là đề thi năm nay dễ hơn, hoặc chấm điểm nới tay hơn. Hoàn toàn không thể dùng sự khác biệt về điểm thô để kết luận về năng lực của thí sinh.

Ngoài ra, xét về tính logic của lập luận thì nếu có những khác biệt trong cách tổ chức thi giữa 2 năm, bắt buộc ta phải kết luận là sự thay đổi trong cách tổ chức thi năm nay đã tạo ra sự khác biệt về kết quả so với năm trước.

Như vậy, kết luận của Bộ Giáo dục rằng tỷ lệ tốt nghiệp cao năm nay phản ánh năng lực cao hơn của thí sinh là một kết luận không đủ căn cứ (chưa kể, ý kiến của Bộ Giáo dục thiếu tính khách quan khi chính mình chỉ đạo việc toàn bộ mọi khâu từ tổ chức giảng dạy, ra đề thi, tổ chức kỳ thi, rồi sau đó dựa trên kết quả của chính kỳ thi do mình tổ chức để kết luận rằng mình đã làm tốt).

Nếu Bộ có những lý do để tin rằng quả thật năng lực thí sinh đã tăng lên thì chỉ còn cách tổ chức một đợt thử nghiệm, chọn mẫu ngẫu nhiên một số thí sinh đã thi xong kỳ thi năm nay, và cho các em làm lại đề thi năm ngoái, rồi so điểm. Tất nhiên, sẽ có nhiều vấn đề kỹ thuật cần phải giải quyết để đảm bảo điểm số của các thí sinh trong mẫu thử nghiệm trên hai bài thi có thể so sánh được với nhau, nhưng nếu muốn có câu trả lời chính xác thì chỉ có thể làm cách đó. Còn nếu Bộ không đưa ra được số liệu như vậy thì cho dù thí sinh năm nay có thực sự giỏi hơn năm ngoái, Bộ cũng sẽ đành chịu mang tiếng “đề dễ, tổ chức thi lỏng” như hiện nay!

Một nhận xét cuối cùng. Thực ra, việc thử nghiệm như đã nêu ở trên chính là một bước trong quy trình ra đề thi, và LẼ RA ĐÃ PHẢI ĐƯỢC THỰC HIỆN TRƯỚC KHI THI để đảm bảo rằng đề thi của các năm là tương đương nhau. Nếu Bộ làm việc một cách chuyên nghiệp, thì những kết quả thử nghiệm này đã phải được công bố trước khi thi rồi. Như thế, khi có kết quả thì sẽ không thể có bất kỳ tranh cãi gì nữa.

Những việc như thế này, các nước tiên tiến đã làm cả thế kỷ nay. Việt Nam cải cách thi cử mãi hàng chục năm nay, có cả một Cục chuyên môn để làm việc này, chuyên gia trong nước cũng không thiếu, chẳng hiểu tại sao cứ loay hoay mãi như thế?
----
Cập nhật lúc 7g40 sáng 19/6:
Trên báo Thanh Niên hôm nay có đăng mẩu tin tóm tắt "Có 4 lý do dẫn đến tốt nghiệp cao", ở đây. Tin này hẳn là dựa trên bài phỏng vấn một quan chức của Bộ Giáo dục, đã được nêu trong bài viết này, và đã đăng hôm qua ở đây.

Phát biểu trong phỏng vấn này hẳn là phản hồi của Bộ GD với dư luận xã hội đã được phản ánh trong bài viết hôm qua về việc tại sao năm nay tỷ lệ tốt nghiệp lại "đẹp" như thế, đăng trên Báo Thanh Niên, ở đây.

Xin đưa các bài viết ấy lên đây để rộng đường dư luận.
---
Cập nhật tiếp lúc 3g20' chiều cùng ngày:
Tôi lại vừa tìm thấy mấy bài viết của GS Nguyễn Văn Tuấn về cùng một vấn đề, rất thú vị, nên đem hết các links về đây, again, "cho nó khỏi lạc bầy" ;-). Chúng ở đây, và ở đây.

Và cám ơn GS Nguyễn Văn Tuấn về những bài này, thật vậy!

Giáo dục ở đâu và nên cười hay nên khóc?

Tựa của entry này là lời tôi "họa" (nhái?) lại cái tựa của bài viết rất hay trên Tuần Việt Nam: Chính quyền ở đâu và nỗi mong được khóc.

Cách đây ít lâu tôi có viết một bài cho báo PLTP với tựa đề Không thể dạy đạo đức bằng lời nói dối. Trong bài ấy, tôi có viết đại khái là nhà trường phải chịu trách nhiệm về mọi vấn nạn trong xã hội hiện nay.

Lập luận ấy của tôi sau đó bị/được một độc giả phản biện bằng một comment, cho rằng điều tôi viết "chẳng đúng tí nào" vì "chẳng có thầy cô nào dạy các em xử lý bằng bạo lực, đó là nhân cách tối thiểu của mỗi giáo viên được đào tạo chính quy. Hơn nữa, hiện hầu hết học sinh chỉ có mặt ở trường 4 giờ mỗi ngày, còn lại 20 giờ là ở gia đình."

Tôi hiểu và thông cảm với quan điểm của bạn đọc đó mà tôi đoán là một giáo viên. Tôi đã từng phát biểu nhiều lần ở nhiều nơi, đặc biệt là trên blog này, về cách đối xử của xã hội VN đối với giáo viên khiến cho vai trò và phẩm giá của người thầy hiện nay bị hạ thấp rất nhiều so với trách nhiệm và nghĩa vụ mà xã hội trao cho họ.

Nhưng tôi vẫn cho rằng ngành giáo dục, mà đặc biệt là giáo dục phổ thông, là ngành phải chịu trách nhiệm nhiều nhất cho những hệ lụy của xã hội hiện nay. Vì những con người đang là rường cột lớn nhất của đất nước hiện nay, là hiện tại và tương lai của đất nước, không phải là tôi hoặc lớn hơn, những người thuộc thế hệ 4x, 5x và đầu 6x, mà là những người cuối 6x, 7x, và 8x, sinh ra và/hoặc lớn lên khi đất nước thống nhất, hòa bình (trừ cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam và chiến tranh biên giới phía Bắc), và hưởng một nền giáo dục xã hội chủ nghĩa hoàn toàn.

Để bây giờ có những việc dở khóc dở cười như thế này, thì ngành giáo dục ở đâu, làm gì, nói gì? Hay chỉ lo độc quyền in sách giáo khoa (chương trình là pháp lệnh, và sách giáo khoa là sản phẩm độc quyền của nhà nước giống như ... điện hạt nhân, dầu khí?), quản lý và bán phôi bằng, tổ chức tuyển sinh 3 chung, phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh, xét duyệt mở ngành, mở trường ... bất chấp hiệu quả, chất lượng, và các mục tiêu chiến lược giáo dục của đất nước?

Nếu không, sao lại có việc in "giáo trình dạy sát sinh" như trong bài viết mà tôi đã đưa link trên đây?

Tôi tâm đắc với phần viết dưới đây của tác giả bài báo trên, nên xin mượn nó làm kết luận của entry này:

Đây không chỉ là sai lầm của một cuốn sách, không phải sai lầm của tác giả biên soạn và cũng không phải chỉ là sai lầm của ông (bà) Giám đốc hay Phó Giám đốc Nhà xuất bản này. Đây là sai lầm một cách có hệ thống trong nền giáo dục chung của chúng ta. Chúng ta đã tạo ra những con người với sự hiểu biết như thế, với trách nhiệm đối với con người và thiên nhiên như thế thì xã hội phải còng lưng gánh chịu những sai lầm như vậy.

Một nền giáo dục đúng đắn sẽ không sinh ra quá nhiều những công chức, cán bộ hay những trí thức như vậy. Cho nên một số công chức, cán bộ, trí thức của chúng ta mới có những phát ngôn và hành động với sự thiếu hụt kiến thức trầm trọng và vô trách nhiệm. Nhưng trong lúc đó, có những người có trách nhiệm thì lại phẩy tay: "Ôi giời, một cuốn sách có gì mà quan trọng hoá đến thế". Cái chết chính là ở những ông bà cán bộ như thế này.

Xin nói thêm, tôi không đổ lỗi cho ngành giáo dục, vì tôi là người suốt đời làm việc trong ngành giáo dục. Tôi tự nhận thấy đấy là trách nhiệm của ngành giáo dục của tôi, và tôi cũng góp phần trong đó. Và để thay đổi nó, tôi chỉ còn một cách là nói lên những suy nghĩ của tôi để góp ý trong ngành. Nếu có ai nghe...

Nhưng tôi cũng muốn nhắc lại một ý mà tôi đã nói trong bài viết của tôi trên báo PLTP, là: "Không chỉ riêng có ngành giáo dục phải chịu trách nhiệm." Ở mọi nước trên thế giới, giáo dục phổ thông là công ích, do chính quyền chịu trách nhiệm. Điều đó càng đúng ở VN, một nước theo lý tưởng XHCN, đào tạo ra con người XHCN. Để cho ngành giáo dục có những khiếm khuyết như vậy, đó là trách nhiệm của ai nếu không phải là chính quyền?

Vậy, cuối cùng câu hỏi vẫn phải là: chính quyền ở đâu? Giống như câu hỏi của tác giả Trực Ngôn trong bài báo trên tờ Tuần VN.

Còn tôi, một người cả đời trong ngành giáo dục, vừa là sản phẩm, vừa là nhà sản xuất, vừa là thủ phạm vừa là nạn nhân, không hiểu tôi nên cười hay tôi nên khóc?

Tuyển sinh đại học và chất lượng giáo dục phổ thông

Một "mùa tuyển sinh" lại đang đến, với tất cả những căng thẳng, lo âu của học sinh và phụ huynh. Và sự vào cuộc của toàn xã hội: báo chí truyền thông ("ngày hội" (?) tư vấn tuyển sinh rầm rộ trên cả nước), y tế-dược phẩm (ăn uống ra sao để giữ sức khỏe, uống thuốc gì để giúp bổ não, tăng trí nhớ?), giao thông vận tải, in ấn xuất bản (tài liệu ôn tập, hướng dẫn về tuyển sinh, rồi "Những điều cần biết..."), và đặc biệt là công nghệ luyện thi (đoán đề, giải đề thi, luyện thi bảo đảm...).

Thật mệt mỏi, và quả là một sự lãng phí thời gian, công sức, và tiền bạc của toàn xã hội. Vì mặc dù thi cử cạnh tranh như thế, nhưng số thí sinh ít ỏi vượt qua được kỳ thi để vào đại học lại phải đương đầu với hàng loạt vấn đề khác, và cuối cùng vẫn có thể phải đương đầu với nạn thất nghiệp.

Rõ ràng là cần phải thay đổi cách thi cử hiện nay. Điều này công luận cũng như các trí thức trong nước đã lên tiếng nhiều lần, nhưng cho đến nay mọi việc hình như vẫn đâu lại hoàn đó, mèo lại hoàn mèo. Tại sao thế nhỉ? Phải chăng các lãnh đạo ngành giáo dục của ta tin rằng cách làm hiện nay vẫn là cách tốt nhất?

Nếu vậy, xin hãy nhìn sang một nước láng giềng có rất nhiều điểm chung với Việt Nam, xem họ đang nghĩ gì, nói gì nhé. Trích dẫn dưới đây được lấy từ trang ChinaDaily (Trung Hoa Nhật báo) ngày 9/4/2020 vừa qua, ở đây:

[...] [T]o ensure fairness in selecting the best students, university administrators are forced to rely on examinations. [...]As a result of the reliance on exams, secondary education in China is entirely focused on exam preparations.

[...] [S]ince Chinese secondary teachers focus on exam preparations, they do not have the time to encourage students to be creative, to develop their individual interests or to work on analytical skills that are not directly relevant to the exams. [...] The exam-centered nature of Chinese secondary education lets down the most elite as well as the most mediocre of Chinese students.

Để đảm bảo công bằng trong việc chọn những học sinh tốt nhất, các trường đại học buộc phải dựa vào các kỳ thi. Hậu quả của việc này là việc học ở bậc trung học chỉ chăm chăm vào việc chuẩn bị cho các kỳ thi.

Vì giáo viên trung học chỉ chú trọng việc chuẩn bị cho các kỳ thi, họ không còn thời gian để khuyến khích học sinh sáng tạo, phát triển những mối quan tâm riêng hoặc chú trọng những kỹ năng phân tích mà không có liên quan trực tiếp đến các kỳ thi. Đặc điểm này của giáo dục phổ thông của Trung Quốc đã loại bỏ không chỉ những học sinh yếu nhất mà còn loại cả những học sinh tốt nhất.

Câu hỏi đặt ra ở đây là, với một nền giáo dục phổ thông như vậy, liệu các trường đại học có được chất liệu đầu vào đủ tốt (tức các sinh viên được tuyển vào để học) để đào tạo ra thành người tài cho sự phát triển của đất nước hay không?

Lời kết luận dường như đã nằm sẵn trong tựa của bài viết vừa được trích dẫn bên trên là "True education reform still elusive", Cải cách giáo dục thực sự vẫn rất xa vời.

Quay lại Việt Nam, với một mùa thi mới, nhưng cách làm thì vẫn cũ. Chúng ta có cần suy nghĩ gì không?

"Chúng ta nên dạy lịch sử của ai?"

"Whose history should we teach?" Đó là tựa của một entry mới trên trang blog của tờ Journal of Educational Controversy, ở đây. Viết về một tranh luận trong lãnh vực giáo dục ở một nơi rất xa mà cũng rất gần gũi với VN, tiểu bang Texas của Mỹ.

Chẳng là mới đây chính quyền có xu hướng bảo thủ của tiểu bang Texas có phê duyệt những thay đổi trong chương trình giảng dạy các môn xã hội (social studies curriculum) của tiểu bang này. Những sửa đổi này đã gây nhiều tranh cãi trong dư luận, theo đó những gì được giảng dạy trong chương trình quá nhấn mạnh các giá trị truyền thống và có hơi hướng bảo thủ của Mỹ, còn các giá trị mang tính mở, cấp tiến và khoan dung hơn đã bị thu hẹp. Chẳng hạn, theo tác giả bài viết:

Judging from the updated social studies curriculum, conservatives want students to come away from a Texas education with a favorable impression of: women who adhere to traditional gender roles, [...], capitalism, the military and religion. They do not think students should learn about women who demanded greater equality; [...]; slavery, [...]and the unequal treatment of nonwhites generally; environmentalists; labor unions; federal economic regulation; or foreigners.

Theo cái cách mà người ta thay đổi chương trình các môn xã hội, có thể thấy rằng những người theo khuynh hướng bảo thủ muốn tạo ra những sản phẩm giáo dục mang dấu ấn Texas, tức ủng hộ phụ nữ giữ vững vai trò truyền thống, [...] ủng hộ chủ nghĩa tư bản, ủng hộ quân đội và tôn giáo. Họ nghĩ rằng học sinh không cần biết về những người phụ nữ biết đòi quyền bình đẳng với nam giới, [...], không cần biết về chế độ nô lệ tại Mỹ, [...] và về sự đối xử bất công đối với những người không phải là da trắng, cũng không cần biết về những người đấu tranh bảo vệ môi trường, về công đoàn, các quy định về kinh tế của liên bang, và cũng chẳng cần biết gì đến những người ngoại quốc.

Xin mở ngoặc ở đây một chút: những chỗ chấm chấm trong ngoặc vuông (như thế này: [...]) là những chỗ tôi cắt bớt đi do không hiểu về văn hóa và lịch sử Mỹ nên không dịch được, vì tôi không phải là chuyên gia về Hoa Kỳ học hay quan hệ quốc tế hay lịch sử Việt Nam. Ngoài ra, tôi cũng không có cái gan giống như bà/bạn Đỗ Ngọc Bích mà hiện nay không hiểu vô tình hay cố ý đã trở thành tâm điểm của sự chú ý của đa số người Việt trong và ngoài nước.

Ai không biết Đỗ Ngọc Bích là ai và đã làm gì để nổi tiếng đến vậy xin đọc tạm bài này và từ đó lần ngược ra những vấn đề phía trước đó.

Tại sao tôi lại nhắc đến Đỗ Ngọc Bích nhỉ? Mà tại sao hôm nay tôi lại quan tâm đến vấn đề lịch sử như thế này? Nó có phải là chuyên ngành, là thế mạnh, là mối quan tâm thường xuyên của tôi đâu?

Ừ, vậy mà vụ lùm xùm quanh Đỗ Ngọc Bích đã làm cho tôi quan tâm đấy! Chứng tỏ bà ấy (bạn ấy?) giỏi thật. Rất biết gây tranh cãi, với cách chọn vấn đề nhạy cảm, cách đặt vấn đề rất khiêu khích, và cách nói rất dễ làm cho người khác nổi sùng. Nếu ĐNB làm tất cả những điều trên một cách cố tình để ... ví dụ, thử tìm hiểu phản ứng của người Việt xung quanh vấn đề này, thì bà/bạn ấy đã thành công rất mỹ mãn rồi đó.

Nhưng tôi không quan tâm đến điều bà/bạn ấy nói, vì thực ra tôi cũng chẳng biết gì để mà tranh cãi một cách khoa học (dù chắc chắn là tôi không ủng hộ cách nói xúc phạm tự ái dân tộc của người VN mà bà ấy/bạn ấy đã dùng). Theo tôi, vấn đề đáng đặt ra nằm ở chỗ khác kia: chúng ta đã và đang được học sử như thế nào?

Hay nói theo cách nói của bài viết tiếng Anh mà tôi đã mượn cái tựa để đặt tựa cho entry này: Chúng ta nên dạy lịch sử của ai?????

Đây là một vấn đề cần quan tâm đối với các nhà lãnh đạo giáo dục của mọi quốc gia trên thế giới. Nhưng theo tôi, nó đặc biệt đáng quan tâm cho Việt Nam vào lúc này, trong giai đoạn phát triển này của dân tộc Việt.

Vì chúng ta đang đứng trước một thế giới rất nhiều thay đổi, với sự xóa nhòa đi nhiều đường biên giới trên mọi lãnh vực bằng nhiều phương pháp khác nhau. Toàn cầu hóa. Thế giới phẳng. Nguy cơ xung đột tiềm ẩn với người láng giềng khổng lồ phương Bắc. Các cuộc chiến và các biến cố gần đây nhất trong lịch sử của dân tộc Việt. Nhu cầu hòa giải dân tộc để phát triển đất nước.

Tôi biết, việc dạy môn lịch sử trên khắp thế giới đều ít nhiều phản ánh quan điểm chính thống của nhà cầm quyền nơi đó. Không môn học nào lại gắn nhiều với các vấn đề tư tưởng và chính trị cho bằng môn học lịch sử, tôi nghĩ vậy. Và chính vì vậy nên chính phủ nhiều nước muốn kiểm soát nội dung giảng dạy của môn học này. Nên mới có chuyện để tranh cãi ở bang Texas, Hoa Kỳ.

Vậy phải làm gì? Phải dạy lịch sử của ai? Câu trả lời dường như hiển nhiên: Dạy theo quan điểm của người cầm quyền. Phải vậy không? Tất nhiên, nhà cầm quyền ở nơi đâu cũng muốn cho dân của mình giỏi lên, mạnh lên để đất nước hùng mạnh, thì ... cai trị mới sướng chứ?

Có ai lại cố tình muốn cai trị một đất nước nghèo đói, khốn khổ bao giờ? Nếu có ai đó cai trị mà làm cho dân nghèo đi, ví dụ như Bắc Hàn chẳng hạn, hay Trung Quốc dưới thời Mao Trạch Đông, thì điều đó chẳng qua là do họ kém, không biết cách làm, và chọn sai con đường, sai phương pháp đó thôi! Mới thấy chính phủ Việt Nam thật khôn ngoan, sáng suốt (đôi khi thậm chí hơi ... láu cá, giống tính người VN), biết thay đổi đúng lúc (toàn là những thời điểm rất kịch tính!), thì VN hiện nay mới có được ít nhiều thành tựu như thế này.

Thế thì, muốn cho dân chúng giỏi giang, cần phải dạy sử như thế nào? Đây, câu trả lời của tác giả bài viết mà tôi trích dẫn ở trên:

Clearly, the Texas Board of Education seeks to inculcate children with a history that celebrates the achievements of our past while ignoring its shortcomings, and that largely ignores those who have struggled to make this a fairer, more equal society. I [..]have found [Texas teachers] as competent, dedicated and open-minded as the best teachers anywhere. But if they are required to adhere to the revised curriculum, the students of our second most populous state will emerge ill prepared for life in Texas, America and the world in the twenty-first century.

Rõ ràng là Hội đồng Giáo dục của bang Texas muốn học sinh nắm hiểu về lịch sử nước Mỹ trong đó chỉ có các thành tựu mà lờ đi các thất bại, và bỏ qua vai trò của những con người đã chiến đấu để đem lại cho dân tộc này một xã hội công bằng hơn, tốt đẹp hơn. Tôi [...] đã từng biết đến các giáo viên của bang Texas và thấy rằng họ rất có năng lực, tâm huyết và có nhãn quan cởi mở cũng như giáo viên ở bất cứ nơi đâu trên nước Mỹ. Nhưng nếu chúng ta buộc họ phải tuân thủ theo đúng chương trình cải cách [vốn bị bó hẹp về nội dung và quan điểm - chú thích của tôi, VTPA] thì học sinh của một tiểu bang đông dân đứng thứ hai của nước Mỹ sẽ trở thành những người được chuẩn bị rất kém cho cuộc sống tương lai ngay tại Texas, trên nước Mỹ, và cả trên thế giới của thế kỷ 21 này.

Tác giả của những giòng trên là ai? Là Eric Foner, một giáo sư lịch sử tại Trường ĐH Columbia, thành viên Ban tu thư quốc gia, và là tác giả cuốn sách giáo khoa lịch sử của Mỹ, cuốn Give Me Liberty, Hãy cho tôi tự do. Là chuyên gia đích thực về lịch sử, và là chuyên gia "xịn", không có sự nhầm lẫn như trường hợp bà/bạn Đỗ Ngọc Bích. ;-)

Quan điểm ấy có làm cho chúng ta suy nghĩ gì về cách dạy lịch sử tại VN hiện nay hay chăng?
--
Nhân đây xin có vài lời với bà/bạn ĐNB: Tôi thấy bạn còn khá trẻ (well, so với tôi), gốc gác chuyên môn cũng có đôi chút giống tôi (xuất thân từ người dạy tiếng Anh với bằng cử nhân Anh), mà lại đang có rất nhiều điều kiện học hành, nghiên cứu hơn rất nhiều người khác ở VN, nên chắc là bạn còn tiến xa hơn nữa nếu bạn muốn. Tôi không hiểu động cơ của bạn trong bài viết gây tranh cãi vừa rồi, và tự biết mình không có hiểu biết về lịch sử VN hơn bạn, nên không dám lạm bàn về nội dung của nó.

Chỉ xin góp ý nhỏ ở đây: nếu bạn có thể có thái độ và lời lẽ phù hợp hơn, thể hiện sự tôn trọng độc giả là người VN hơn, thì có lẽ bạn đã không bị "đánh hội đồng" như lời BS Hồ Hải trên blog của ông ấy. Tất nhiên trừ phi bạn có mục đích gì đó để sử dụng lời lẽ mang tính khiêu khích như vậy. Trong trường hợp đó, tôi xin hết ý kiến.
--
Chà, thật không ngờ tôi đã viết một mạch mà dài đến vậy. Mà đó là đã tự biên tập, cắt bớt một ít rồi đó! Chứng tỏ tôi cũng đã bị lôi kéo vào cái "đám đông vô thức" vừa bị ĐNB khiêu khích rồi! Thì cũng phải thôi, nếu norm của người VN là vô thức, thì mình là người VN, cũng phải vô thức thôi! Ẩn mình trong đám đông cũng có sự an toàn của nó mà. :-)

Nỗi buồn giáo dục Việt Nam

Tựa của entry này nhại lại tựa của một bài báo trên tờ China Daily của TQ mà tôi đã giới thiệu trên blog này cách đây ít lâu. Tên đầy đủ của nó là "Nỗi đau giáo dục của người đi xin việc", ở đây. Nỗi đau giáo dục đó là của người TQ, còn hôm nay, tôi muốn nói về nỗi buồn giáo dục VN qua cảm nhận của tôi.

Thật vậy, tôi viết entry này mà lòng nặng trĩu vì nhiều chuyện, tất thảy đều liên quan đến giáo dục của VN. Vâng, làm sao có thể không buồn khi hàng ngày lên mạng, nghe đài, hoặc đọc trên báo thì chỉ thấy toàn là những tin xấu về giáo dục. Ví dụ như nữ sinh đánh nhau và còn tự quay video thảy lên mạng cho mọi người thưởng thức(!) mà báo chí đã làm ầm lên gần đây. Rồi hôm nay là tin về học sinh đốt thư viện trường, ở đây.

Hoặc như sự hoành hành của nạn đạo văn, mà thực chất là sự lừa dối và trộm cắp của những người mang tiếng là trí thức, trong đó có cả những người mang theo những danh hiệu, những phẩm hàm cao quý. Hay như hôm nay, "giáo sư tố đồng nghiệp đạo văn mình bị khủng bố", trên tờ Vietnamnet, ở đây.

Tôi cũng đi dạy, và đã hướng dẫn nhiều luận văn thạc sĩ, từ những luận văn đầu tiên tôi thực hiện từ cuối thập niên 1990. Thời đó, số người có bằng cấp SĐH chưa nhiều, và những người học viên cao học thời ấy lẫn người hướng dẫn là tôi đều xem việc thực hiện một đề tài luận văn thực sự là một vấn đề nghiêm túc đến trầm trọng. Trăn trở, lo lắng, tìm hiểu, học hỏi từ bạn bè, đồng nghiệp trong và ngoài nước, đọc sách, mua sách từ nước ngoài trong những điều kiện hết sức khó khăn, mà sao họ vẫn kiên trì đến thế? Cũng có những người làm không xong do điều kiện không cho phép, và đành phải ngậm ngùi bỏ dở ....

Để hơn 10 năm sau, số người có bằng SĐH đã tăng lên nhiều lắm, thậm chí có những người ngày xưa khi tôi mới đi học về thì còn chưa bắt đầu cao học, giờ đã xong Tiến sĩ, được phong GS, PGS, nắm những trọng trách trong các trường, và ngồi trong các hội đồng xét duyệt. Đối với họ, các hội đồng này dường như chỉ là nơi để chứng tỏ quyền lực bằng sự khắt khe không có cơ sở của mình, hoặc để ban phát ân huệ cho những người thân quen, hoặc để làm quan hệ, xuê xoa cho sinh viên của đồng nghiệp để giữ hòa khí, "dễ người dễ ta"!

Như một cái chợ trời chữ nghĩa lộn xộn, náo loạn, và vàng thau lẫn lộn mà đôi khi tìm mãi chẳng thấy được vàng ở nơi đâu. Còn các trường đại học thì cứ ào ào mọc lên, chỉ tiêu tuyển sinh của các trường thì cứ tăng, số lượng giảng viên có bằng SĐH cũng tăng, tóm lại nhìn qua số lượng thì mọi thứ đều đang rất tốt đẹp. Nhưng xã hội thì ngày càng bát nháo!

Trước nay tôi đã nhiều lần phát biểu ở nhiều nơi là mọi việc xấu xa của xã hội không thể chỉ một mình ngành giáo dục phải chịu trách nhiệm. Đến giờ tôi cũng vẫn nghĩ thế, nhưng hôm nay lại nghĩ thêm như thế này: xã hội có thể tạo ra mọi thứ xấu xa, nhưng ít ra cũng phải còn lại ốc đảo bình yên, nơi nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, giữ gìn đạo đức của dân tộc và vun đắp lương tri xã hội. Ốc đảo đó, ai cũng nghĩ, và mong đợi, chính là môi trường giáo dục.

Nhưng hiện nay thì chính ngành giáo dục cũng là nơi tiếp tay không nhỏ vào những tệ nạn. Đạo văn, gian dối, quay cóp, thi hộ, mua bằng bán điểm, thậm chí chạy chọt để được mở trường. Và gần đây nhất là bạo lực tràn lan, không sao khống chế được. Thầy cô đánh trò, rồi trò đánh thầy cô. Rồi cả một hệ thống thi cử nặng nề, lều chõng, "sĩ tử rụt rè gà phải cáo/văn chương liều lĩnh đấm ăn xôi" chắc chẳng khác nào thời của Tú Xương: "tấp tểnh người đi tớ cũng đi/cũng lều cũng chõng cũng đi thi".

Rồi suốt ngày chờ đợi đoán môn thi, cuống cuồng ôn tập sau khi công bố môn thi, rồi dò bài, truy bài mùa thi, học lệch học tủ, học thêm học bớt, đến nỗi đã có cái khẩu hiệu vui (nhưng mà cười ra nước mắt): "Học, học nữa, hộc máu" (!!!!). Chẳng trách hiện nay chúng ta đang có hiện tượng "tỵ nạn giáo dục" ngày càng nhiều cả trong nước (không học trường công của VN, mà học trường tư của nước ngoài tại VN, tuy đóng nhiều tiền một tí nhưng đỡ phải ... "hộc máu"), lẫn ở ngoài nước. Cứ xem số lượng người đến dự các hội thảo du học của nước ngoài ở các thành phố lớn thì đủ biết.

Rồi trường chuyên lớp chọn, chất lượng cao, một cuộc chạy đua đường trường đòi hỏi nỗ lực từng giây phút để vào được những lò luyện nhân tài cho đất nước ... Mỹ! Vì rất nhiều em đã được cha mẹ tính toán vào các trường này chẳng qua là để tìm cơ hội săn học bổng, hoặc nếu không thì cũng có hồ sơ đẹp để xin đi du học dễ hơn.

Học hành như vậy, áp lực đến thế, thì còn đâu thời gian để các em phát triển tâm hồn, để các thầy cô giáo giúp các em điều chỉnh hành vi cho phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi của các em. Hèn gì mà chẳng bạo lực, đơn giản chỉ để ... giảm stress? Còn đâu việc "mỗi ngày đến trường là một ngày vui", để đến hè khi xa trường các em ngậm ngùi luyến nhớ, như "Nỗi buồn hoa Phượng" ngày xưa?

Tôi vẫn luôn tin rằng giáo dục là con suối trong, từ đó luôn chảy ra giòng nước ngọt ngào tưới mát tâm hồn mọi người và rửa sạch các vết nhơ của xã hội. Nhưng nay cả giòng nước ấy cũng đã bị ô nhiễm nặng nề rồi thì biết lấy gì mà uống cho qua cơn khát, hoặc rửa các vết nhơ đây?

Như thế, có thể nói là xã hội VN đã mất đi những phần cốt lõi tinh túy nhất hay chưa? Mục ruỗng đến tận xương tủy rồi hay sao? Rotten to the core?

Nếu bảo rằng giáo dục là ngành công nghiệp chế tạo ra sản phẩm là con người, thì với một nền giáo dục xuống cấp trầm trọng như vậy, những con người VN được tạo ra còn có thể như thế nào nếu không phải là những gì chúng ta đọc được trên báo chí hàng ngày như hiện nay?

Truyền thông, giáo dục, và bạo lực học đường

Ý tưởng cho entry này có sẵn trong đầu tôi từ lâu, luôn chờ cơ hội để bộc lộ. Vì đây là lãnh vực mà tôi có ít nhiều hiểu biết, và đã từ lâu định viết về nó. Nhưng vẫn chưa bao giờ viết ra, vì tôi quá tham lam, ôm đồm, đụng chuyện gì cũng muốn tìm hiểu, muốn tham gia, nên chẳng còn đâu thời gian làm những việc mình định làm.

Nhưng hôm nay thì tôi bắt buộc phải viết mấy dòng về chủ đề này, vì mới đọc xong một bài viết của nhà nghiên cứu/phê bình văn học Vương Trí Nhàn. Trong đó, có một vài ý tưởng trùng với những điều tôi đã từ lâu ấp ủ.

Bài ấy có tựa là "Người Việt sống bằng hành động nhiều hơn suy nghĩ", ở đây. Một bài viết đáng đọc, nói về chủ đề bạo lực học đường và giáo dục. Và một chủ đề cũng có liên quan - dù không trực tiếp - đến vấn nạn bạo lực học đường là vai trò của truyền thông trong xã hội. Một chủ đề mà theo tôi còn cần rất nhiều cải cách để xã hội Việt Nam có thể phát triển hơn.

Truyền thông liên quan đến bạo lực học đường ở chỗ nào? Xin cho tôi trích dẫn từ bài viết kia, rồi sẽ "phụ họa" bằng lời bình của tôi.

Nhiều người nước ngoài nhận xét, thanh niên ta hiện nay khá về khoa học tự nhiên hơn khoa học xã hội. Các kiến thức có tính nhân văn ở các em rất đơn giản. Vì chính người lớn chúng ta cũng có chịu tìm hiểu chính mình đâu, lại càng không chịu tìm hiểu về xã hội mình đang sống.

Ví dụ ở các nước, trong hoàn cảnh như ta, chắc chắn người ta phải có những công trình nghiên cứu tầm cỡ về tâm lý thời hậu chiến trong đó có Xã hội học bạo lực… Với thanh thiếu niên, phải có những chuyên đề đi sâu vào bạo lực học đường.

Ở ta chẳng ai chịu chi tiền cho cán bộ khoa học làm. Bất đắc dĩ phải làm thì chỉ nhăm nhăm minh họa cho những ảo tưởng có sẵn. Những công trình nghiên cứu gọi đúng thực chất xã hội thì mang đút ngăn kéo, không cho phổ biến đến đông đảo công chúng. Thế sao gọi là nghiêm túc, là thực sự cầu thị?

Vâng, đúng thật. Chúng ta không có một nền khoa học xã hội và nhân văn đúng nghĩa. Chẳng trách hiện nay ta lại có lắm vấn đề về xã hội và về con người (= nhân văn) đến như thế này?

[Gầ]n đây, sau những cảnh bạo lực trong học sinh, người ta chỉ nói tới vai trò của thầy giáo cô giáo. Phải luôn luôn quan tâm tới các em, phải biết ngăn chặn các em… Tất cả những cái đó là đúng nhưng chưa đủ.

Toàn ngành giáo dục phải vào cuộc với nghĩa cả những người định ra nội dung chương trình giảng dạy, cả những người soạn sách giáo khoa cũng phải có mặt.

Tôi đồng ý với nhận định trên. Nhưng muốn nói thêm: Cũng không chỉ riêng ngành giáo dục. Tôi thấy lâu nay dường như hễ có việc gì xấu xảy ra trong xã hội thì người ta lại đổ lỗi hết cho ngành giáo dục, nếu không là thầy cô thì cũng là chương trình, sách giáo khoa, lãnh đạo nhà trường, hoặc sở, rồi ngành.

Vâng, có lẽ ngành giáo dục cũng phải chịu một phần trách nhiệm thật. Nhưng lẽ nào chỉ ngành giáo dục, là một ngành có đồng lương chết đói và chẳng có quyền hạn/quyền lợi gì, và cả quyền lực nữa, so với những ngành như ngân hàng, xăng dầu, truyền thông-báo chí, hàng không, hải quan, thuế vụ, y tế-dược phẩm, và thậm chí cả những ngành đầy tính "phục vụ công ích" như an ninh và quân đội?

Những tiêu cực, sai phạm, tệ nạn, bạo lực và bạo hành trong gia đình và xã hội, và trong phim ảnh, truyền hình, Internet, games, vv, rồi sự bỏ bê của cha mẹ đối với nhu cầu tinh thần của con cái, chẳng lẽ không chút ảnh hưởng gì đến sự hình thành tính cách của học sinh, từ đó dẫn đến bạo lực trong học đường sao? Cớ sao chỉ có ngành giáo dục phải gánh chịu tất cả?

Truyền thông hiện nay cũng phải trở thành một thứ trường học. Cần lôi cuốn các nhà nghiên cứu cơ bản tham gia phát biểu về các vấn đề thời sự. Rộng hơn từng hiện tượng lẻ, cần khai thác các ngành xã hội học trong việc tìm hiểu con người Việt xã hội Việt. Vấn đề không phải nói cái tốt hay cái xấu, mà là nói thực chất. Nói đúng thực chất thì tự nhiên có người nghe.

Với tư cách một người phê bình văn học, điều cuối cùng tôi muốn nói là trước tình trạng đạo đức xã hội như hiện nay, những người làm công việc văn chương tinh thần cũng nên tự vấn lương tâm của mình, nên nghĩ rằng mình phải có trách nhiệm. Vì làm giáo dục một cách mòn sáo thất bại, nghệ thuật đang nghiêng về phía giải trí “mua vui” cho thiên hạ, tuy như ta thấy, chiều nịnh công chúng rút cục là làm hại công chúng.

Quá đúng. Tôi không thể nói gì thêm. Chỉ xin "dịch" lại ý cuối cùng của Vương Trí Nhàn sang ngôn ngữ có hơi hướng hàn lâm một chút: Truyền thông phải có vai trò riêng của nó, chứ không thể đơn thuần là công cụ tuyên truyền (nói theo VTN là "giáo dục một cách sáo mòn"), cũng không thể chỉ chạy theo thị hiếu của công chúng, phục vụ thị trường một cách mù quáng (nói theo VTN là "nghiêng về giải trí mua vui, chiều nịnh công chúng").

Nếu được như vậy, thì lúc ấy truyền thông sẽ đóng được trọn vẹn vai trò "giáo dục" của nó. Nhưng không phải là giáo dục theo kiểu tuyên truyền chính trị, cũng không phải giáo dục theo kiểu mô phạm, mà là giáo dục thông qua cái đẹp và cái thiện, để bổ sung cho cái chân, là công việc chính của nhà trường.

Đến bao giờ thì những lời nói trung thực, dù có thể chướng tai, được các vị có trách nhiệm cao nhất của đất nước này lắng nghe và thực hiện đây?

Cải cách sư phạm tại VN: chương trình, giáo viên hay triết lý quản lý?

Sáng nay đọc báo mạng, thấy một cái tin đáng chú ý đối với ngành giáo dục, đó là PTT, Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Thiện Nhân cho rằng chương trình sư phạm cần được thiết kế lại. Tin đó ở đây.

Xin trích ở đây một vài đoạn đáng chú ý. Phần in nghiêng đậm là do tôi thêm vào để nhấn mạnh:

Trong cuộc trò chuyện thân mật, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình bày tỏ sự quan tâm đến vấn đề cải cách sư phạm và cho biết đang chuẩn bị thực hiện một đề tài về vấn đề này.

Đồng tình với băn khoăn của nguyên Phó Chủ tịch nước, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân khẳng định, cải cách sư phạm là vấn đề cấp bách. Phó Thủ tướng cho rằng, đồng thời với việc thiết kế chương trình mới, chương trình sư phạm cũng cần được thiết kế lại, nếu không, người thầy được đào tạo ra sẽ không thể dạy được cái mới.

Dưới đây là suy nghĩ của tôi:

Tôi đồng ý với nhận định của PTT rằng cải cách sư phạm là cấp bách. Tôi cũng đồng ý là trong quá trình đào tạo thì cần quan tâm sao cho người thầy sau này đi dạy có thể dạy được cái mới. Nhưng có đúng là sau khi thay đổi lần này rồi thì mọi việc chắc chắn sẽ tốt lên không?

Tiếc thay, mẩu tin ngắn nói trên không thấy có thông tin gì về sự khác biệt của những cải cách sắp thực hiện so với những lần cải cách trước đây. Trong khi ai cũng biết không phải chỉ cần có những chương trình tốt và giáo viên tốt thì đương nhiên mọi việc sẽ tốt.

Chương trình và giáo trình của ta đã cải cách quá nhiều lần rồi. Và giáo viên giỏi ngày nay có lẽ cũng không quá thiếu. Tôi biết các giáo viên phổ thông hiện nay nhiều người đã có bằng thạc sĩ, và/hoặc đã được tham gia các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ trong và ngoài nước, đã tiếp cận nhiều với các phương pháp, tài liệu và thiết bị giảng dạy tiên tiến. Nhưng dường như mọi việc không khá lên được bao nhiêu.

Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có quy định kiểm định chất lượng giáo dục phổ thông. Và chính các tiêu chuẩn kiểm định chất lượng do Bộ ban hành cũng cho thấy bức tranh chất lượng giáo dục không chỉ có chương trình và giáo viên. Mà quan trọng hơn là vấn đề quan điểm, hay triết lý quản lý trong giáo dục.

Chúng ta cải cách giáo dục phổ thông làm sao được, khi toàn ngành giáo dục vẫn được xem như một loại công chức hành chính, thậm chí như những người lính, suốt ngày chỉ lo chạy theo những phong trào do ngành phát động, rồi lại lo chạy theo những chỉ tiêu được áp đặt một cách duy ý chí, hoặc đơn thuần cảm tính.

Mà đã là công chức hành chính, và nhất là nếu đã là người lính, thì mệnh lệnh của cấp trên là quan trọng nhất. Đã là chỉ thị, thì chỉ có việc làm theo bằng mọi giá, không thể làm khác được. Thậm chí chỉ có ý nghĩ khác thôi, có lẽ là đã bị xem là "bất tuân thượng lệnh". Đừng mơ đến việc đưa ra những ý kiến khác.

Trong khi đó, người ta quên là nghề giáo trước hết là một nghề có tính chuyên nghiệp. Hơn nữa, khách hàng của ngành giáo dục là những con người cụ thể, mỗi người là một thực thể phức tạp trong những điều kiện sống rất khác nhau và tương tác trong một rừng các mối quan hệ xã hội chằng chịt. Vì thế, không thể có giải pháp vi mô nào đúng cho tất cả mọi người. Đó là lý do khiến các nước phương Tây từ lâu đã thực hiện cá thể hóa việc học (individualized learning) và trao quyền/ trách nhiệm cho giáo viên đứng lớp trong việc ra các quyết định chuyên môn. Trao quyền trở lại cho các nhà giáo là điều đang rất cần ở VN, và là cốt lõi cho sự thành công trong cải cách giáo dục hiện nay.

Sẽ có người hỏi: nếu có giáo viên kém năng lực, vô trách nhiệm, thiếu đạo đức, thì sao? Câu trả lời đã có sẵn từ mọi hệ thống giáo dục trên thế giới. Hãy trao quyền quyết định về lương bổng, tuyển dụng giáo viên, thu chi ngân sách nhà trường vv cho người đứng đầu là hiệu trưởng. Và các hiệu trưởng này sẽ phải chịu sự ràng buộc và giám sát bởi một hệ thống luật lệ, quy định vv của ngành giáo dục.

Nói cách khác, điều thực sự cần làm hiện nay để cải cách ngành giáo dục của Việt Nam là đẩy mạnh dân chủ hóa giáo dục. Democratization of education. Trao quyền. Empowerment. Và mỗi người phải làm, và chỉ cần làm, tròn phận sự của mình. Nhà nước thì có luật lệ rõ ràng, và kiểm tra chặt chẽ, thưởng phạt nghiêm minh. Thì mọi cái sẽ đâu vào đó.

Nếu không thay đổi triết lý và cung cách quản lý, mà cứ chỉ loay hoay cải cách chương trình và năng lực của giáo viên, thì dù có cải cách thế nào cũng sẽ mãi mãi chẳng đi đến đâu.

Giống như trong chế độ dinh dưỡng, phải có cái nhìn toàn diện và đưa ra một chế độ ăn cân bằng giữa đường bột, chất béo, đạm, rau quả và các vi chất cần thiết. Chứ cải cách của ta hiện nay, có vẻ giống như đổi cơm tẻ thành xôi, đổi xôi thành bún, rồi bún thành bánh phở, rồi bánh phở thành bánh cuốn không nhân. Đổi đi đổi lại nhưng vẫn là nó. Mèo lại hoàn mèo. The more things change, the more they stay the same.

Đến bao giờ thì bữa cơm giáo dục của chúng ta sẽ có đầy đủ và cân bằng các chất dinh dưỡng đây nhỉ?
---
Cập nhật tối 21/2/2010

Tối nay đọc trên vietnamnet thì thấy tin trên đây được đưa dài hơn, với những bình luận của phóng viên mà theo tôi là khá tốt. Ở đây.

Trong bài viết có hai đoạn mà tôi thấy đáng trích dẫn và bình luận ở đây:

Từng là những người lãnh đạo cao nhất trong ngành giáo dục, nhóm nghiên cứu nhìn nhận "cải cách giáo dục phải lấy việc đổi mới quản lý làm khâu đột phá". Bên cạnh đó, cải cách sư phạm phải song song với cải cách phổ thông.

Như vậy, về mặt lý luận, không phải là các vị lãnh đạo của ngành giáo dục không hiểu về việc phải đổi mới quản lý.

Tháng 8/2009, trong buổi trực tuyến đầu năm học mới, trả lời "câu hỏi khó" về "đánh giá sâu sắc về sự thành bại của các Bộ trưởng tiền nhiệm trong quá khứ để xây dựng các dự án hiện nay", Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân cho rằng, muốn chuyển biến ngành giáo dục thì phải nghiên cứu quy luật nào chi phối. "Theo quy luật phát triển hệ thống, nếu đúng, nó tự phát triển, nếu không đúng, nó tự không phát triển được".

Nhận xét của PTT ở đây là rất đúng. Và theo tôi, quy luật ở đây, như đã nêu trong phần trên của entry này, là "dân chủ hóa giáo dục" và "trao quyền".

Như thế là có thể yên tâm rằng các vị lãnh đạo ngành giáo dục đã hiểu rất rõ mọi điều rồi. Chỉ mong mọi việc sớm được triển khai, và quan trọng là đúng quy luật!